İslami Finansal Araçların Çeşitlendirilmesi
103
sorunlarının çözümüne yardımcı olmak için Uluslararası İslami Likidite Yönetim Şirketini (IILM)
kurmuştur. Bu tedbirlerle katılım bankaları için eşit şartlar sağlanması amaçlanmaktadır (Hazine
Müsteşarlığı 2016).
3.5.3 TÜRKİYE’DE İSLAMİ BANKACILIK
Kasım 2005’te resmi gazetede yayımlanan Bankacılık Kanunu (5411 sayılı Kanun), Özel Finans
Kurumlarını Türkiye’deki ana akım bankacılık sisteminin içine dâhil etmiştir. Bu yeni kanun, KB’lerin
resmi olarak tanınmasını sağlamış ve bu bankaların geleneksel bankalara yönelik hükümlere
uygun olarak muamele görmesine olanak tanımıştır83 (Birben 2013). İkili mevduat sigorta sistemi
revize edilmiş ve İslami mevduat sigorta sisteminin yönetimi TMSF’ye devredilmiştir. BDDK,
geleneksel bankalar ve katılım bankaları da dâhil olmak üzere Türkiye’deki tüm bankalar için
zorunlu olan Basel II ve Basel III standartlarının uygulanmasını sağlamaktadır. Zorunlu sermaye
yeterlilik oranı yüzde 8 olarak belirlenmiştir. Bankaların ayrıca BDDK prosedürlerine uygun olarak
likidite yeterliliğini sağlaması gerekmektedir. Tüm bankaların finansal pozisyonları hakkındaki
bilgilerin yer aldığı konsolide edilmiş bir finansal rapor hazırlamaları zorunludur84.
Mevduatların türlerinin dağılımı ve kredi yöntemleri KB’lerin Varlıkları/Yükümlülükleri’ adlı
tabloda özetlenmektedir. Katılım bankaları tarafından sunulan finansal desteğin büyük bir kısmı
murabaha sözleşmelerine dayanmaktadır. Murabahanın bu hâkim konumunun sebepleri arasında
KB’lerin mevduatlarının kısa vadeli olması ve hukuki çerçevenin olmaması bulunmaktadır.
Türkiye’deki katılım bankaları, farklı iş alanlarında murabaha uygulamaktadır ve bu finansman
biçimiyle birkaç ürün geliştirebilmiştir.
Türkiye’de murabaha finansmanı kapsamındaki bazı ürünlerin özeti aşağıda sunulmaktadır.
• XYZ Emtia Murabahası: İlk olarak malların alınıp sonrasında Londra Metal Borsasında
satılmasından kazanılan kârlara dayalı sabit ödemeli bir yatırımdır. Düşük ve sabit getirili
kısa vadeli bir yatırımdır (Ulus, 2012). Müşteri, işlemlerin takibi için banka ile ekstra bir
murabaha sözleşmesi daha imzalamalıdır.
• XYZ Çift Para Birimli Murabaha: XYZ emtia murabahasına benzerdir ancak diğer para
birimlerinde işlem yapılmasına olanak tanır. Yatırım ve daha fazla kâr için esneklik sağlar.
Bu durumda, sermayenin garanti edilmesi söz konusu değildir.
XYZ Emtia işlemine ilişkin süreç birkaç adımdan oluşmaktadır. İlk olarak, potansiyel müşteri
emtianın hem satılması hem de alınması için XYZ’yi acente olarak görevlendirir ve hukuki bir
anlaşma imzalar. İkinci olarak, XYZ malın potansiyel tedarikçiden/satıcıdan satın alınmasını
sağlar ve bu malı belirli bir vadeyle (bir haftadan altı aya kadar) maliyetinin üzerine kâr koyarak
bankaya satar. Üçüncü olarak, sözleşmenin vadesi geldiğinde banka, yatırılan sermaye miktarını
kârla birlikte müşteriye XYZ aracılığıyla öder ve işlemler için yalnızca önceden belirlenmiş olan
komisyon verilir. Bu, ilk sermayenin sözleşmenin vade tarihinde güvence altına alındığı düşük
getirili ve düşük riskli bir yatırım ürünüdür. XYZ Emtia Murabahası konsepti ayrıca özel işletmenin
kısa vadeli likidite finansmanı şartları için XYZ Teverruk olarak genişletilmiştir. Bu genişletilmiş olan
83 1999’a kadar ÖFK’ların kuruluşu ve işleyişi kararname ile düzenlenmekteydi. 1999’da ilgili kararnamede yapılan önemli
bir değişiklik ile bu kurumlar Bankacılık Kanunu’nun kapsamına girmiştir. 2000’den önce bu bankaların düzenlenmesinden
Hazine Müsteşarlığı sorumluydu. Ancak, yeni düzenlemeler bu bankaları geleneksel bankaların ana düzenleyici kurumu
olan BDDK’nın denetimlerine tabi hale getirmiştir.
84 5411 sayılı Bankacılık Kanununun 3. Maddesinde ‘banka’, bir mevduat bankası, katılım bankası, kalkınma bankası ve
yatırım bankası olarak tanımlanmaktadır. Dolayısıyla bankalar için geçerli olan tüm hukuki şartlar aynı zamanda katılım
bankaları için de geçerlidir (Kızmaz 2015).