İslami Finansal Araçların Çeşitlendirilmesi
86
Diğer 1.571,1 17,0
Toplam (akış) 9.035,0 100,0
Kaynak: Sudan Merkez Bankası
Temelde tarım finansmanı için kullanılan selem, GSYH’nin yaklaşık yüzde 30’unun tarımsal
faaliyetlerden geldiği Sudan gibi bir ülkede olması gerektiği kadar etkili değildir. Selem finansmanı
tarım sektörü açısından uygundur ve peşin olarak nakit ödeme yapılırken malların gelecekte
hasat mevsiminin ardından teslim edilmesini sağlamaktadır (CIBAFI ve IRTI, 2016).
“Tarım sektörünün büyümesi Sudan’ın altyapı ortamının iyileştirilmesiyle doğrudan bağlantılı
olduğundan tarım sektörünün ele alınması önemli bir önceliktir. Günümüzde yolların, su
kaynaklarının yetersizliği ve bu izole alanlarda elektrik olmaması nedeniyle Sudan’ın tarım
arazileri iyi bir şekilde kullanılamamaktadır. Tarım sektörü, ülkenin işgücünün yüzde 80’ini
istihdam etmekte ve GSYH’nin yaklaşık üçte birini oluşturmaktadır. Genel olarak tarım sektörü,
bankaların özellikle ticaret, işletme sermayesi ve sermaye harcamalarının finanse edilmesi ile ilgili
olarak odaklanması gereken bir iş kolunu temsil etmektedir. Günümüzde Sudan, tarım sektörünü
ekonominin büyümesi ve çeşitlendirilmesi için önemli bir kaynak olarak görmektedir.” (CIBAFI
ve IRTI, 2016). Dolayısıyla, selem gibi finansman biçimleri, müzaraa69, müsakat70 ve mügarese71
gibi bu tabloda belirtilmeyen tarımsal finansmana yönelik diğer araçlarla birlikte daha fazla teşvik
edilmeli ve uygulanmalıdır.
İslami bankaların ne derece Şer’i uyumlu hareket ettiğini incelemek adına İslami bankalarda
gerçekleştirilen finansal işlemlerin niteliğinin tespit edilmesi önemlidir (Babiker 2011). El-
Hawary ve arkadaşlarına (2004) göre, İslami bankalardaki finansal ürünler, dört konsepte göre
şekillendirilmektedir:
• Finansal işlemdeki tüm taraflar arasında uygulanması gereken risk paylaşımı,
• İşlemin reel ekonomi ile bağlantısını kurmada olması gereken varlık,
• İşlemin taraflarınca hiçbir sömürü uygulaması gerçekleştirilmemeli,
• Yasa dışı faaliyetlere veya yasaklı ürünlere hiçbir finansman sağlanmaması.
Murabahanın diğer ülkelerden daha az kullanılıyor olmasına rağmen Sudan’da ana finansman
biçimi olduğu açıktır. Babiker (2011), klasik murabahayı (Almanya ve Japonya’da olana benzer)
Şer’i uyumlu bir şekilde uygulamak açısından İslami bankaların “banka bazlı” bir mimari ile
yeniden yapılandırılması gerektiğini savunmaktadır. Burada, İslami banka, bir tüccarın/tacirin oy
imtiyazlı hisse senetlerine (müşâreke) veya oydan yoksun hisse senetlerine (mudârebe) sahip olur.
Burada şunun da belirtilmesi gerekir ki bu finansman biçiminin yoğun bir şekilde kullanılmasından
dolayı CBS, 2000 yılında bir kararname çıkararak tüm bankaların murabahaya dayalı işlemlerini
yüzde 30’a indirmesini ve farklı finansman biçimlerine dayalı işlemlerini artırmasını zorunlu hale
getirmiştir (Kararname no. 29 A, 2000, 4) (Abdel Mohsin, 2005). Ancak, tabloda (bankacılık
finansman miktarı) görüldüğü gibi murabaha 2015 itibarıyla hâlâ en çok kullanılan finansman
biçimidir (yaklaşık yüzde 50).
69 Müzâraa (mahsul paylaşımı), İslami bankanın araziyi ekecek çiftçiye arazi ve makineleri sağladığı ve mahsulün kararlaştırılan
oranlara göre paylaşıldığı, müşârekeye benzer bir ortak tarım sözleşmesidir.
70 Müsâkat: (sulama amaçlı) Müşârekeye benzeyen ve hurma, portakal gibi çok yıllık mahsullerin finanse edilmesinde
kullanılabilen bir tarımsal ortaklık sözleşmesidir.
71 Mügarese (meyve bahçesi finansmanı): Müşârekeye benzeyen ve İslami bankanın yeni meyve ağaçlarının yetiştirilmesinde
çiftçiye arazi sağladığı bir tarımsal ortaklık sözleşmesidir. Ağaç dikmek ve bu dikim ile bakım işlerini, bunlarla ilişkili giderleri
üstlenmek ve daha sonra da kârı paylaşmak için kullanılır.