İslami Finansal Araçların Çeşitlendirilmesi
177
başladıkları önemli bir sektör haline gelmiştir. Bu düzenlemede öncelikli olarak banka, müşterinin
parasını başka bir yere teslim etmek açısından müşterinin vekili olarak hareket eder ve bu hizmet
karşılığında bir ücret alır. Ücret, vekâlet sözleşmesi düzenlenirken belirlenir ve birlikte kararlaştırılır.
Vediâ: Dünyanın diğer bölgelerinde popüler olan vediâ hesabı, BK’nın İslami bankacılık sektöründe
nadiren kullanılmaktadır. Bu sözleşme, toptan bankalar tarafından müşteri mevduatlarında
nadiren kullanılmaktadır.
Finansman Ürünleri
Murabaha: Bu, kurumların bireysel veya kurumsal bir müşteriye yönelik bir varlık edinimini finanse
etmek amacıyla kullandığı maliyet artı kâr sözleşmesidir. Kurumlar, farklı müşteri ihtiyaçlarına
uyacak şekilde murabahanın çeşitlerini kullanmaktadır. Murabaha sözleşmesi daha popüler
sözleşmelerden ve daha eski olanlardan biridir. 1980’lerde Londra Metal Borsası bu sözleşmeyi
likidite yönetimi için uygulamaya koymuştu; bu nedenle finans sektörü bu sözleşme konusunda
oldukça bilgilidir. İkincisi murabaha, BK’daki tam teşekküllü İslami bankalara bir giriş olarak,
konut ipotekleri için en popüler sözleşmelerden biriydi. BK’daki İslami bankalar şu anda şahsi
finansman, ev aletleri, araçlar, işletme sermayesi ve uluslararası ticari kullanımlar kapsamında
bu sözleşmeden faydalanmaktadır. Murabaha sözleşmesinin popülaritesi, BK İslami bankacılık
kurumlarının bilançolarında aktifler tarafının yaklaşık yüzde 60’ını oluşturması gerçeğine
bakılarak da anlaşılabilir.
İcâre/İcâre ve İktina: İcâre ve çeşitleri genellikle varlık finansmanı için bankalar tarafından
kullanılan kira sözleşmeleridir. Müşterilerin ihtiyaçlarını işlem noktasında karşılayacak şekilde
yapılandırılırlar. Bankalar normalde varlığı hizmet sağlayıcısından satın alarak/kiralayarak ve tipik
bir icâre sözleşmesi kullanarak hizmet gibi şeyleri finanse ederler ve kiralama için müşteriyle
bir kira sözleşmesi yaparlar. İcâre ve İktina (sahip olmak için kiralama), Nijerya’daki bankalar
tarafından yaygın bir şekilde kullanılan en popüler icâre çeşitlerinden biridir. Konut finansmanı
için kullanılır ve banka, müşteri tarafından belirlenen bir konuta müşteriyle birlikte sahip olmak
için onunla ortaklık kurar. Müşteri de evin bankaya ait olan kısmını kiralar ve bankanın payını
kademeli olarak satın alır. Müşteri tarafından ödenen kira kademeli olarak azalırken müşterinin
payı, bankanın payını satın almasıyla artar. Ayrıca, tesis ve makineler, taşınmaz, ekipmanlar, iş
makineleri ve diğer sabit varlıklar gibi kalemlerin kiralanması ve nihai olarak satın alınması yoluyla
müşterilere orta vadeli finansman sağlamak için de kullanılır.
Müşâreke/AzalanMüşâreke: Müşâreke son birkaç yıldır daha popüler hale gelen sözleşmelerden
biridir. Banka ve müşteri arasında, her bir tarafın yeni bir proje oluşturmak ya da mevcut bir
projede pay sahibi olmak için sermayeye eşit ya da farklı derecelerde katkıda bulunduğu ortaklık
şeklindeki bir finansman biçimidir. Bu sözleşmenin popülerliği esas olarak konut finansmanı
sektöründe görülmektedir. Perakende seviyesinde 2014’ten bu yana yeni konut finansmanlarının
çoğu, azalan müşâreke sözleşmesi kullanılarak gerçekleştirilmektedir.
İstisna: Bu sözleşme bankalar tarafından proje finansmanı için kullanılmaktadır. Dört İslami yatırım
bankası tarafından müşterilerinin büyük finansman ihtiyaçlarını karşılamada yaygın bir şekilde
kullanılmaktadır. Bu sözleşme kapsamında müşterinin talebi üzerine banka, projeyi bankanın satış
fiyatıyla (maliyet artı kâr marjı) ve vadeli ödeme şartlarıyla ifa etmeyi kabul eder ve daha sonra
banka projeyi bankanın alım fiyatıyla (maliyet fiyatı / kredi tutarı) inşa etmek için başka bir yüklenici
ile paralel istisna sözleşmesi düzenler. Projenin tamamlanması üzerine yüklenici, projeyi bankaya
teslim eder veya banka, projenin doğrudan müşteriye teslim edilmesinde yükleniciyi yetkilendirir.