İslami Finansal Araçların Çeşitlendirilmesi
176
İslami Bankalardaki Finansal Araçlar
Önceki bölümde belirtildiği gibi BK’daki İslami bankacılık sektörü, 2016’da varlık değeri yaklaşık
3,5 milyar USD olan üç kategoriden oluşmaktadır.
1. Perakende bankacılık yapan tam olarak Şer’i uyumlu bir İslami banka.
2. Tam olarak Şer’i uyumlu dört toptan ve yatırım bankası.
3. Pencere operasyonları veya portföylerinde kısmen Şer’i uyumlu araçları olan on altı banka.
Bu bankalar tarafından sunulan araçlar, çok sayıda farklı hukuki sözleşmeye dayanmaktadır ve
hepsi ilgili Şer’i Kurullar tarafından onaylanmaktadır. BK’da mevcut olan araçların daha geniş
sınıflandırması üç başlık altında yapılabilir: perakende bankacılık, kurumsal bankacılık ve özel
bankacılık.
Aşağıdaki bölümde, BK bankaları tarafından standardizasyona yönelik mevduat mobilizasyonu
ve finansman olmak üzere iki kategoride kullanılan hukuki sözleşmeler ele alınmaktadır.
Mevduat Mobilizasyonu Ürünleri
Mudârebe: Perakende bankacılık kapsamında sunulan ürünler, esas olarak mudârebe
ilkelerine dayanan ve bankayı nakit mevduatıyla yatırım yapmasında yetkilendiren müşterilerin
gereksinimlerini karşılamak üzere tasarlanan tasarruf hesaplarını içermektedir. Bu hesaplar hem
vadesiz hem de vadeli mevduat şeklinde oluşturulabilir. Bu mevduatlar mobilize edilip Şer’i uyumlu
ve etik olarak yatırıma yönlendirilen bir mevduat havuzu oluşturulmaktadır. Banka tarafından
müşterilerle yapılan kâr paylaşımı, hesabın niteliğine göre değişiklik gösterir. Bazı hesaplarda kâr
aylık olarak, bazı durumlarda ise üç aylık veya yıllık olarak duyurulur ve paylaşılır.
BK’da Müslümanların artan uzun vadeli tasarruf ihtiyaçlarını karşılamak için Al Rayan Bank,
daha yüksek kâr beklentili bir, iki ve üç yıllık sabit vadeli mevduat hesapları sunmaya başlamıştır.
Gençlere tasarruf davranışını telkin etmek amacıyla çocuklara üniversite yaşına ya da evlilik yaşına
geldiklerinde kâr ödemesi yapmak üzere tasarlanmış mudârebeye dayalı mevduat hesapları da
hayata geçirmişlerdir.
Müşâreke: Dünyada mevduat hesaplarının popüler bir kaynağı olan müşâreke, BK’da nadiren
kullanılmaktadır. Ağırlıklı olarak büyük müşterileri çekmek amacıyla toptan bankalar tarafından
kullanılmaktadır. Hesap türleri temel olarak asgari tutar şartı, vade ve kararlaştırılan KPO’ya göre
farklılık göstermektedir. Vade altı ile dokuz ay arasında değişmektedir.
Karz-ı Hasen: Karz-ı hasen sözleşmesi, İslami bankalarda ve İslami pencerelerde tutulan cari
hesaplar açısından en popüler sözleşmedir. Bu hesabın avantajı, müşterilere olanak olarak
tanıdığı yüksek kullanım sıklığıdır. BK’daki cari hesaplara yönelik karz-ı hasen sözleşmesinin
hayata geçirilmesi, İslami bankacılığa maaşlı bireyleri çekmek amacıyla bir karz-ı hasen sözleşmesi
sunmak üzere küresel deneyimlerinden faydalanan HSBC Amanah sayesinde olmuştur.
Vekâlet: Vekâlet, çoğunlukla bir yatırım hesabı ve zekât hesapları işletmek isteyen kurumlar
tarafından kullanılmaktadır. Bu sözleşme yatırım hesaplarında kullanıldığında normalde
yatırımlarından dönemsel ve istikrarlı getiriler elde etmek isteyen kurum ve bireylere yönelik
olarak düzenlenir. Banka, müşterisinden mevduat alır ve müşteriyle kararlaştırılan belirli bir iş
girişimine yatırım yapar. Vekâlet sözleşmesinin bir diğer popüler kullanım alanı diğer ülkelere para
transferidir. BK’daki çok sayıda Müslüman başka ülkelerden geldiğinden, yurt içinden yapılan
para transferleri, İslami bankaların son iki yıldır bir vekâlet sözleşmesi kullanarak keşfetmeye